انواع گیربکس اتوماتیک و مقایسه آنها

یک ویژگی مشترک در تمام خودروهای دنده اتوماتیک، نبودن پدال کلاچ است. سوال مهمی که پیش می‌آید این است که با حذف پدال کلاچ، چه روش‌هایی برای انتقال نیرو به چرخ‌ها استفاده می‌شود؟ برای فهمیدن این موضوع، باید با انواع مختلف جعبه دنده اتوماتیک آشنا شوید. احتمالاً عباراتی مثل گیربکس اتوماتیک AT، AMT، DCT، CVT و موارد مشابه به گوشتان خورده است. اما شاید در مورد شیوه کارکرد، نقاط قوت و ضعف هرکدام اطلاعات کافی نداشته باشید. خواندن این متن به شما کمک می‌کند تا پاسخ بسیاری از سوالات خود درباره جعبه دنده‌های اتوماتیک را پیدا کنید.

انواع گیربکس اتوماتیک

انواع جعبه دنده خودکار عبارتند از:

جعبه دنده خودکار هیدرولیکی (AT)
جعبه دنده نیمه خودکار (AMT)
جعبه دنده خودکار دو کلاچه (DCT)
جعبه دنده ترتیبی (ST)
جعبه دنده خودکار با قابلیت تغییر نرم دنده (CVT)

در ادامه، هر یک از این موارد را به طور کامل توضیح خواهیم داد.

1. گیربکس اتوماتیک هیدرولیک AT (Automatic Transmission)

جعبه دنده اتوماتیک از نوع AT، پرطرفدارترین نوع گیربکس خودکار در ایران است و در تعداد زیادی از خودروها به کار می‌رود. اگرچه ساختار این گیربکس کاملاً با جعبه دنده دستی فرق دارد، اما در مقایسه با دیگر گیربکس‌های اتوماتیک، تعداد قطعات آن بیشتر است.

در این سیستم، به جای کلاچ معمولی از یک سیستم هیدرولیکی استفاده شده که کار عوض کردن دنده را به صورت خودکار انجام می‌دهد. کامپیوتر گیربکس با دریافت اطلاعات از سنسورهای موتور و هماهنگی با واحد کنترل مرکزی خودرو، فرمان لازم برای تنظیم فشار روغن بین چرخ‌دنده‌ها را صادر می‌کند و به این شکل، دنده‌ها بدون نیاز به راننده عوض می‌شوند.

گیربکس AT به خاطر داشتن قطعات بیشتر، از نظر وزن و اندازه نسبت به نمونه‌هایی مثل گیربکس CVT، بزرگ‌تر و سنگین‌تر است. همچنین قیمت آن نیز از CVT بالاتر است. رانندگانی که با هر دو نوع گیربکس AT و CVT رانندگی کرده‌اند، به خوبی می‌دانند که CVT نرمی و یکنواختی بیشتری در تغییر دنده دارد. با این حال، گیربکس AT معمولاً شتاب بهتری به خودرو می‌دهد.

2. گیربکس نیمه اتوماتیک AMT (Automated Manual Transmission)

در میان جعبه دنده‌های خودکار، نوعی وجود دارد که بیشتر از بقیه شبیه جعبه دنده دستی است. این مدل، جعبه دنده نیمه‌خودکار یا AMT نام دارد. با این سیستم، راننده می‌تواند دنده را خودش عوض کند، اما لازم نیست از پدال کلاچ استفاده کند.

احتمالاً برای شما این سؤال پیش می‌آید که اگر پدال کلاچ وجود ندارد، پس تعویض دنده چطور انجام می‌شود؟ پاسخ در یک کامپیوتر کوچک و تخصصی به نام واحد کنترل جعبه دنده یا GCU نهفته است. این کامپیوتر، که با کامپیوتر اصلی خودرو در ارتباط است، اطلاعات مختلفی را از سنسورهای موتور دریافت می‌کند. سپس، بر اساس این اطلاعات، فرمان‌های لازم برای تعویض دنده را به قطعات مکانیکی و الکتریکی داخل جعبه دنده می‌فرستد. به این ترتیب، عملیات قطع و وصل کلاچ و جابه‌جایی دنده‌ها به صورت خودکار انجام می‌شود.

در خودروهای مجهز به جعبه دنده AMT، معمولاً یک دکمه روی اهرم دنده یا فرمان قرار داده شده است. راننده با فشار دادن این دکمه می‌تواند کنترل تعویض دنده را به صورت دستی به دست بگیرد. این قابلیت مخصوصاً برای رانندگی در جاده‌های سربالایی و سرپایینی بسیار مفید است تا خودرو در بهترین حالت ممکن کار کند.

3. گیربکس اتوماتیک دو کلاچه DCT (Dual Cluth Transmission)

گیربکس دوکلاچه سریع‌ترین نوع جعبه دنده اتوماتیک در تعویض دنده است. در این سیستم از دو کلاچ مجزا استفاده شده که یکی مسئول دنده‌های فرد و دیگری مسئول دنده‌های زوج است. این ساختار باعث می‌شود زمان توقف بین تعویض دنده‌ها به حداقل برسد. این نوع گیربکس معمولاً در خودروهای ورزشی دیده می‌شود.

گیربکس دوکلاچه در دو نوع روغنی و خشک ساخته می‌شود. نوع روغنی برای خودروهای سنگین و نوع خشک برای خودروهای سبک مناسب است. طراحی این سیستم به کامپیوتر گیربکس اجازه می‌دهد تا دقیق‌ترین و سریع‌ترین تعویض دنده ممکن را انجام دهد.

گیربکس DCT قیمت اولیه بالاتری دارد و هزینه تعمیر و نگهداری آن نیز نسبت به انواع دیگر جعبه دنده بیشتر است. بزرگ‌ترین مشکل این گیربکس در ترافیک‌های سنگین شهری خود را نشان می‌دهد؛ جایی که خودرو مدام باید در حالت توقف‌های کوتاه قرار بگیرد و این موضوع فشار زیادی به قطعات داخلی گیربکس وارد می‌کند.

تا به امروز، در خودروهای اتوماتیک ساخت ایران از این نوع گیربکس استفاده نشده است. با این حال، برخی از خودروهای وارداتی یا مونتاژ شده در کشور، مانند فیدلیتی و تیگو، مجهز به گیربکس DCT هستند.

4. گیربکس ترتیبی ST (Sequential Transmission)

جعبه دنده متوالی یا پشت سر هم، هم در ماشین‌های دنده‌ای و هم در ماشین‌های خودکار دیده می‌شود. این نوع جعبه دنده بیشتر در خودروهای مسابقه‌ای کاربرد دارد. همان‌طور که از اسمش مشخص است، تعویض دنده در این سیستم به صورت پشت سر هم و مرحله‌ای انجام می‌شود. برای مثال، نمی‌توان مستقیماً از دنده چهار به دنده دو رفت؛ بلکه باید اول به دنده سه و بعد به دنده دو تغییر داد.

این سیستم تنها زمانی که موتور با دور بالا کار می‌کند، بهترین عملکرد را دارد و در کسری از ثانیه دنده را عوض می‌کند. اما در شرایط عادی رانندگی، باعث ساییدگی و فرسودگی زیاد می‌شود. به همین خاطر، در خودروهای معمولی خیابانی از آن استفاده نمی‌شود.

5. گیربکس اتوماتیک ضریب متغیر پیوسته CVT (Continuously Variable Transmission)

در بین جعبه دنده‌های خودکار، نوعی به نام CVT یا جعبه دنده متغیر پیوسته، بیشترین محبوبیت را برای رانندگی در شهر دارد. این سیستم کاملاً با دیگر گیربکس‌های اتوماتیک فرق دارد و تعداد قطعات آن هم بسیار کمتر است. ساختار اصلی این گیربکس، شامل یک تسمه محکم فلزی و دو پولی است. هر پولی از دو قطعه مخروطی تشکیل شده که روبروی هم قرار گرفته‌اند. این پولی‌ها به وسیله تسمه به هم وصل می‌شوند.

در جعبه دنده CVT، فاصله بین قرقره‌ها بر اساس سرعت موتور کم و زیاد می‌شود. این کار باعث می‌گردد تغییر دنده به صورت کاملاً روان و پیوسته انجام شود. یک کامپیوتر کوچک هم درون جعبه دنده، این فرآیند را کنترل و مدیریت می‌کند.

این نوع جعبه دنده وزن کمی دارد و بیشترین بازدهی را در خودروهای سبک نشان می‌دهد. بزرگترین مزیت آن، پایین آوردن میزان مصرف سوخت خودرو است. همچنین، تعویض دنده در این سیستم بسیار نرم و بدون ضربه انجام می‌شود و پدیده‌ای به نام “کوبیدن موتور” که در بعضی خودروها دیده می‌شود، در اینجا خیلی کمتر اتفاق می‌افتد.

ساختار ساده این گیربکس باعث می‌شود که نیاز به تعمیر و سرویس کمتری داشته باشد و فاصله بین خدمات نگهداری آن بیشتر شود. اما مهم‌ترین مشکل جعبه دنده CVT این است که در شتاب‌گیری، به‌ویژه برای خودروهای سنگین، محدودیت دارد. به بیان دیگر، این سیستم برای انتقال قدرت بسیار بالا در خودروهای سنگین طراحی نشده است.

منظور از تیپ ترونیک در گیربکس چیست؟

احتمالاً اصطلاح “تیپ ترونیک” را در مورد جعبه دنده‌های خودکار شنیده‌اید. این ویژگی به راننده امکان می‌دهد تا با کمک اهرم دنده، به صورت دستی دنده‌ها را تعویض کند. در خودروهای مجهز به تیپ ترونیک، با حرکت دادن اهرم دنده به سمت علامت + یا –، می‌توانید دنده را بالا یا پایین ببرید.

گاهی اوقات راننده برای کنترل بهتر خودرو نیاز دارد که دنده را خودش عوض کند. با فعال‌کردن حالت تیپ ترونیک، حتی بدون پدال کلاچ، می‌توانید تعویض دنده را در دست بگیرید و خودرو را با دقت بیشتری هدایت کنید. این قابلیت علاوه بر لذت‌بخش‌تر کردن رانندگی، باعث صرفه‌جویی در مصرف سوخت و کاهش هدررفت انرژی نیز می‌شود.

مقایسه انواع گیربکس اتومات

هر نوع جعبه دنده خودکار، خوبی‌ها و کاستی‌های ویژه خودش را دارد. به همین خاطر، با توجه به نیاز و نوع استفاده‌ای که از خودرو دارید، باید بهترین نوع جعبه دنده خودکار را انتخاب کنید. به طور کلی، اگر دنبال خودرویی خودکار هستید که بیشتر در شهر از آن استفاده می‌کنید، جعبه دنده CVT گزینه ایده‌آلی برای شماست. این نوع جعبه دنده نه تنها عملکرد خوبی دارد، بلکه تجربه ثابت کرده که در پایین آوردن مصرف سوخت و کاهش ساییدگی قطعات نیز نسبت به دیگر جعبه دنده‌های خودکار، نتیجه بهتری ارائه می‌دهد.

انواع گیربکس اتوماتیک در ایران

شرکت ایران خودرو در ساخت خودروهای دنده‌اتوماتیک، عمدتاً از جعبه دنده‌های AT و AMT بهره می‌برد. اما شرکت سایپا در بیشتر مدل‌های اتوماتیک خود، از گیربکس CVT استفاده می‌کند. در جدول زیر می‌توانید انواع جعبه دنده‌های اتوماتیک به کار رفته در خودروهای داخلی را ببینید.

کلام پایانی

در این نوشته، اطلاعات لازم درباره انواع جعبه دنده خودکار را مرور کردیم. توصیه می‌کنیم که به راحتی از تفاوت‌های میان این جعبه دنده‌ها گذر نکنید. هر یک از نکاتی که در این مطلب به آن‌ها اشاره شد، به طور مستقیم بر هزینه‌های روزمره شما هنگام رانندگی با خودروهای اتوماتیک اثر می‌گذارد. به نظر شما، کدام نوع از جعبه دنده‌های خودکار، گزینه بهتری برای استفاده در ایران است؟